Demokratiya Məktəbi

DEMOKRATİK HÖKÜMƏT

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:15:45 GMT

Demokratiya və hakimiyyət

Avtoritalarda və başqa tənqidçilərdə belə yanlış bir fikir var ki,əgər demokratiyaların təzyiq göstərmək gücü yoxdursa,onların idarə etmək səlahiyyəti də yoxdur.Bu fikir kökündən səhvdir:demokratiyalar onların hökümətlərinin zəif olmasını deyil,məhdud edilməsini tələb edirlər.Uzun tarixi dövrə nəzər saldıqda,əlbəttə,hətta on illərlə davam edən demkratik dirçəliş dövrünün faydalı mövqeyindən çıxış edərkən belə, demkratiyanın cılız və zəif olduğu hallarına təsadüf edilir. Demokratiyalar tarixin qabarma və çəkilmələrinə əsla etinasız yanaşmamışlar; onlar siyasi uğursuzluq nəticəsində dağılmış, daxili çəkişmələrə dözməmiş və xarici hücumlar nəticəsində alt-üst edilmişdir. Lakin demokratiyalar zaman-zaman fövqəladə bacarıq da nümayiş etdirmiş və sübut etmişdir ki, öz vətəndaşlarının öhdəliklərinə götürdükləri vəzifə borcu və şüurlu olaraq vətənə xidmət yolu ilə, onlar ciddi iqtisadi çətinlikləri aradan qaldıra, ictimai və etnik çəkişmələrə son qoya bilərlər və zəruriyyət tələb etdiyi şəraitdə, müharibə zamanı qalib gələ də bilərlər.

Demokratiyanı tənqid edənlərin ən çox əsaslandıqları bu məsələlər onun dirçəlişinə imkan verir. Bəzilərinin göstərdikləri kimi, müzakirələr, fikir ayrılığı və kompromis prosesləri, əslində, demokratiyanın zəif cəhətləri deyil, onun gücünü təmsil edir. Əlbəttə, heç vaxt heç kəs demokratiyaları səbr və dözümlə hərəkət etməkdə fövqəladə bacarıq nümayiş etdirdikləri üçün təqsirləndirməmişdir: böyük mürrəkəb bir cəmiyyətdə demokratik qərar qəbul etmək yaramaz, üzücü və vaxt tələb edən bir proses ola bilər. Lakin nəticədə idarəolunanların razılığına əsaslanan hökumət inam və səlahiyyətlə danışa və hərkət edə bilər, halbuki, hakimiyyət səlahiyyəti hərbi gücün möhkəm olmayan narahat dayağına və ya seçilməmiş partiya aparatına arxalanan rejimdə buna təsadüf edilmir.

Nəzarətlər və tarazlıqlar

Demokratik təcrübəyə Amerikanın ən vacib töhfələrindən biri siyasi sistemin mərkəzləşmiş olmadığı və yeganə bir əldə birləşdirilmədiyinə təminat vermək üçün nəzarətlər və tarzlıqlar sisteminin inkişafıdır. Bu sistem hökümətin öz səlahiyyətlərindən potensial sui-istifadənin qarşısının alınmış olduğu şəraitdə ən yaxşı hökumət olduğuna və imkan daxilində onun xalqa yaxın bir ruhda idarəolunmasına dərin inama əsaslanan bir sistemdir

Ümumi termin kimi, nəzarətlər və tarazlıqların iki mənası varI hakimiyyət səlahiyyətlərinin federalizmi və bölüşdürülməsi.

Federalizm hökumətin dövlət, ştat və ya əyalət və yerli səviyyələrdə bölünməsidir. Məsəslən, Birləşmiş Ştatlar federal hökümətdən asılı olmayan, öz hüquq orqanları və səlahiyyəti olan ştatlardan ibarət federal bir respublikasır. Unitar siyasi quruluşa malik olan Britaniya və Fransa kimi dövlətlərdəki yarımbölgülərdən fərqli olaraq, Amerikada federal hökumət ştatları qadağan edə və dəyişdirə bilməz. Birləşmiş Ştatlarda 20-ci əsrdə hakimiyyət dövlət səviyyəsində ştat səlahiyyətinə münasibətdə əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdiyinə baxmayaraq, ştatların hələ də təhsil, səhiyyə və hüquq mühafizə kimi sahələrdə əhəmiyyətli səlahiyyətləri var. Mərkəzləşdirilmiş və ya “unitar” sistemlərdə bu vəzifələr dövlət hakimiyyətinə həvalə olunur. Birləşmiş Ştatlarda ayrı-ayrı ştatlar öz növbəsində, ümumiyyətlə, federalist qəlibə əsaslanaraq, məktəblərin və polis departamentlərinin idarə olunması kimi bir çox vəzifələri yerli qurumlara həvalə etmişdir. Federal sistemdə hakimiyyətin və səlahiyyətin bölüşdürülməsi heç vaxt aydın və səliqəli olmamışdır – federal, ştat və yerli agentliklərin hamısının təhsil kimi sahələrdə biri digərini tamalayan və hətta qarşılıqlı ziddiyyətlər törədən idarə orqanları ola bilər. Bununla belə, federalizm vətəndaşların cəmiyyətin fəaliyyətinə həyati şəkildə qarışması üçün bütün müvafiq imkanları yaradır.

Özünün ikinci mənasında nəzarətlər və tarazlıqlar hakimiyyətlərin bölünməsinə aid edilir. Bu, 1789-cu ildə Amerika Konstitusiyasının layihəsini verənlərin səyi ilə yaradılıb ki, siyasi hakimiyyətin dövlət hökumətinin yeganə bir şaxəsinin əlində təmərküzləşməyəcəyinə onlar təminat versinlər. Güman ki, Konstitusiyanın hazırlanmasında əsas rol oynayan və sonralar Birləşmiş Ştatların dördüncü prezidenti Ceyms Madison yazmışdır: “Qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti kimi bütün hakimiyyətlərin bir əldə toplanması.... məhz istibdadln dəqiq və ədalətli təyini ola bilər.”

Hüquqlar Billi ve İnsan Hüquqları

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:12:58 GMT

İnsan hüquqları haqqında iki tarixi bəyannamə, aralarında bir aydan da bir qədər az fərq olmaqla, 1789-cu ilin yayında və payızında qəbul edilmişdir – avqustun 26-da Fransada İnsan Hüquqları və Vətəndaş Bəyannaməsi və sentyabrın 25-də Amerika Hüquqlar Billi. Hər iki sənəd Frans və Amerika əlaqələrinin yaxın və münasib olduğu bir dövrdə öz əsasını Maarifçiliyin təbii hüquqlar haqqında müddəalarından və başqa fəlsəfi qaynaqlarından götürürdü.

Erkən Fransa-Amerika əlaqələri mürəkkəb olmuş və sabit olmamışdır. 1776-cı ildə Amerika İnqilabı zamanı Fransa həm Maarifçilik ideyasının mərkəzi olmuş, həm də təm-təraqlı iqamətgahı Versalda yerləşən və Avropada ən güclü monarxiya olan Burbonların vətəni olmuşdur. Buna baxmayaraq, ümumi düşmən olan Böyük Britaniyanı məğlub etmək üçün Fransa qiyam qaldırmış Amerika koloniyaları ilə hərbi ittifaqa qoşulmuşdu. Fransanın Köhnə Rejimi tənqid edən nümayəndələri üçün, dəqiq olub-olmasa da, Amerika fransızların senzuradan yaxa qurtarmış azadlıq Maarifçilik idealının, təbii hüquqlarının və hökümətin rasional reformasının təmsilçisinə çevrilmişdir.

10 il sonra amerikalılar Fransa İnqilabının ən həlledici dövründə - Baş Ştatların çağrılmasında, Bastiliyanın alınmasında və Milli Müəssislər Məclisinin təsis edilməsində fransızları möhkəm müdafiə edirdi. Lakin bu müdafiə XYİ Lüdovikin edam edilməsi və Terror Hakimiyyətinin gəlişi ilə dayandırıldı. Vaşinqtonda mühafizəkar Federalist hökuməti zorakılıqdan dəhşətə gəldi. Birləşmiş Ştatların ikinci prezidenti Con Adams deyirdi: “Fransada nifaq və təfriqə salınır və dəhşətli hadisələr baş verir.”

Bununla belə, Tomas Cefersonun rəhbərliyi ilə Birləşmiş Ştatlarda baş qaldıran siyasi müxalifət Fransa respublikaçılarını müdafiə etməkdə davam edirdi. Ceferson yazırdı: “Avropa azazdlığı tarixinin bir fəsli burada yazılır.” Fransız reformatorlarının və inqilabçılarının Amerikanı erkən idealizə etmələri 1790-cı illərdə Amerika respublikaçılarının Fransanı idealizə etmələri ilə əvəz olundu.

Fransa Maarifçiliyi nümayəndəsi d’Udto xanım Cefersona məktubunda yazırdı “Sizin inqilabla bizim inqilabın səciyyəvi fərqi ondadır ki, sizin dağıtmaq üçün heç bir şeyiniz olmadığı kimi, zərər vurmaq üçün də heç bir şeyiniz yox idi.”Onların inqilabları dramatik şəkildə fərqlənə bilərdi, lakin Hüquqlar Billində və İnsan Hüquqları Bəyannaməsində Fransa və Amerika 1791-ci il mayın 3-də imzalanmış Polşa konstitusiyasından tutmuş layihəsi bu gün verilən dövlət konstitusiyalarında əks-sədası eşidilən fərdi hüquqların sürəkli təsdiqini həyata keçirmişdir.

Demokratiya mədəniyyəti

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:11:46 GMT

Mülki mədəniyyət

Demokratiya öz qurumlarının məcmusundan daha geniş anlayışdır. Sağlam demokratiya, əsas etibarilə, demokratik mülki mədəniyyətin inkişafından asılıdır. Dayənə Raviç göstərir ki, bu mənadamədəniyyət incəsənətə, ədəbiyyata və ya musiqiyə aid edilmir, lakin “davranışlara, təcrübələrə və normalara aid edilir ki, bunlar da adamların özlərinin özlərini idarə etmək qabiliyyətini müəyyənləşdirir.”

Raviç yazır: “Totalitar siyasi sistem qeyri-fəallıq və süstlük mədəniyyətini təqdir edir. Rejim müti və itaətkar vətəndaşlıq formalaşdırmağa can atır. Bunun əksinə olaraq, demokratik cəmiyyətin mülki mədəniyyəti fərdlərin azad şəkildə seçdikləri fəaliyyəti ilə formalaşır. Azad cəmiyyətdə vətəndaşlar öz mənafelərini güdürlər, öz hüquqlarını sınaqdan keçirir və öz həyatları üçün məsuliyyət daşıyırlar. Onlar harada işləyəcəkləri haqqında, hansı işi görəcəkləri, harada yaşayacaqları, siyasi partiyalara qoşulub-qoşulmayacaqları, nə oxuyacaqları və başqa müvafiq hallar özləri qərar çıxarırlar. Bunlar siyasi qərarlar deyil, şəxsi qərarlardır.”

Cəmiyyət mədəniyyətinin bədii ifadəsi kimi, ədəbiyyat, incəsənət, dram əsərləri və filmlər də hökumətdən asılı olmayaraq mövcuddur. Demokratik cəmiyyət rəssamlara və yazışılara yardım edə bilər və ya onları başqa yolla rəğbətləndirə bilər, lakin o, nə bədii standartlar təsis edir, bədii istedadın dəyəri haqqında mühakimə yürüdür, nə də bədii ifadəyə senzura qoyur. İncəsənət işçiləri dövlətin nə fəhlələri, nə də xidmətçiləridir. Demokratiyanın incəsənətə ilkin təkanı azadlıqdır – yaratmaq, sınaqdan keçirmək, insan əqlinin və ruhunun dünyasını dərk etmək azadlığıdır.

Demokratiya və təhsil

Təhsil hər bir cəmiyyətin, xüsusən, demokratiyanın həyati komponentidir. Tomas Cefersonun yazdığı kimi, “Əgər hər hansı bir xalq sivilizasiya şəraitində cahil və azad olmağı güman edirsə, o, heç olmamış və olmayacaq şeyin baş verəcəyini güman edir.”

Qeyri-fəal şəkildə təqdiretmə mövqeyini təlqin edən avtoritar cəmiyyətlərdən fərqli olaraq, demokratik təhsilin əsas qayəsi asılı olmayan, öyrənməyə maraq göstərən və analitik dünyagörüşlü, eyni zamanda, demokratik qanun-qaydalara və təcrübələrə dərindən bələd olan vətəndaşlar hazırlamaqdır. Vanderbilt universiteti professoru Çester Eş Fin Nikaraquada xalq maarifi işçiləri qarşısında bir çıxışında demişdir: “İnsanlar şəxsi azadlıq üçün iştaha ilə doğula bilərlər, lakin onlar və onların uşaqları üçün azadlığa zaman keçdikcə yol açan ictimai və siyasi tədbirlər haqqında biliklə doğulmurlar... Belə şeylərə nail olmaq lazımdır. Onlar öyrənilməlidir.”

Bu baxımdan, demokratiyada təhsilin vəzifəsinin, sadəcə olaraq, avtoritar rejimlərin əsas doktrinnalarından uzaq olmaq və siyasi dəyərlərə neytral münasibət bəsləyən tədrisi təmin etmək olduğu demək kifayət deyil. Bu qeyr-mümkündür: nəzərdə tutulub-tutulmamasından asılı olmayaraq, təhsilin hamısı dəyər təqdim edir. Əlbəttə, tələbələrə demokratiyanın əsaslarını açıq məlumatalma ruhunda da tədris etmək olar ki, bunun özü də vacib demokratik dəyərdir. Eyni zamanda, tələbələrə adi düşünmə tərzinə şübhə ilə yanaşmağı təlqin etmişlər. Onlara əsaslı dəlil və ciddi araşdırma lazımdır. Ciddi mübahisələr ola bilər, lakin demokratik dərsliklər, sadəcə olaraq, ürəyəyatmayan və ya mübahisəli görünən hadisə və faktlara etinasızlıq göstərməməlidir.

Fin yazır: “Təhsil azad cəmiyyətlərdə fövqəladə mühüm rol oynayır. Başqa rejimlərin təhsil sistemi həmin rejimlərin alətləri rolunu oynadığı halda, demokratiyada təhsil o insanlara xidmət edir ki, onların həmin rejimi yaratmaq, ona təkan vermək, onu yaxşılaşdırmaq bacarığı, geniş mənada, onların aldığı təhsilin keyfiyyətindən və təsir gücündən asılı olur. Ədalətlə demək olar ki, demokratiyada təhsil zaman keçdikcə, azadlığın özünün çıçəklənməsi üçün imkan yaradır.”

Ziddiyyət, kompromis və razılıq

İnsan övladı bəzən bir-birinə zidd olan müxtəlif şeylər arzusuna düşür. Adamlar sakit həyat istəyir, bununla belə, macəradan da zövq alırlar; onlar fərdi azadlığa can atırlar, bununla belə, ictimai bərabərlik tələb edirlər.

Demokratiya fərqli deyil və etiraf etmək vacibdir ki, bu gərginlik hallarının çoxu, hətta paradokslar belə, hər bir demokratik cəmiyətdə mövcuddur. “Journal of Democracy”nin (Demokratiya jurnalı) şərikli redaktoru və Huver İnstitunun elmi işçisi Lari Dayamend-ə görə, mərkəzi paradoks ziddiyyət və razılıq arasında mövcuddur. Demokratiya bir çox hallarda ziddiyyəti yoluna qoymaq üçün qaydalar şəbəkəsindən başqa bir şey deyil. Eyni zamanda, bu ziddiyyət müəyyən kompromislərin və razılıqların nəticəsi kimi yoluna qoyulmalıdır. Bərabərliyin bir cəhətinə üstünlük vermək bütov bir tədbirin həyata keçirilməsi üçün təhlükə törədə bilər. Əgər qruplar demokratiyanı ancaq onların tələblərini təmin etməli olan bir forum kimi dərk edirlərsə, onda cəmiyyət daxildən sarsiya bilər. Əgər hökümət razılığa nail olmaq üçün xalqın səsini kəsmək kimi müstəsna təzyiqlərə can atarsa, onda demokratiya yuxarıdan darmadağın edilə bilər.

Cavab budur ki, bunun yeganə və asan cavabı yoxdur. Demokratiya xüsusi prinsipləri və qanun-qaydaları yoluna qoyulduqdan sonra öz-özünə hərəkət edən maşın deyil. Demokratik cəmiyətin ziddiyyətlərin mütləq olacağını, eyni zamanda, dözümlülüyün zəruriyyətini qəbul edən adamlara ehtiyacı var.

Etiraf etmək zəruridir ki, demokratik cəmiyyətdə ziddiyyətin çoxu aydın şəkildə “düz” və “səhv” hüquqlar və prioritetlər arasında deyil, ancaq onların fərqli şəkildə izah edilməsi arasında olur. Birləşmiş Ştatlarda bu sahədə müzakirələr çox olur. Məsələn, ənənəvi şəkildə ayrı-seçkilik üzündən azlıqda olan əzab çəkmiş qruplar üçün işlərin müəyyən faizin ayrılması qanunidirmi? Yolun yaramazlığı ucundan dövlətin kiminsə evini müsadirə etmək hüququ varmı? Əgər cəmiyyət ağac istehsalı ilə bağlı olan kiçik kollektivlərin işlərinin itirlməsi və onların iqtisadi qarəti hesabına təbiətin bakirəliyi hifz etmək naminə meşələri qırmağı və ağac istehsalını qadağan edirsə, kimlərin hüquqları daha çox müdafiə olunmalıdır? Əgər polis narkotik maddələr ticarətinin almaq üçün təsadüfi adamları tutub saxlayırsa, vətəndaşların hüquqlarımı pozulur, yoxsa icmadakılarını müdafiə olunur?

Bunlar asan suallar deyil və bu məsələlərə müraciət edərək, onları təhlil etmək üçün ancaq demokratiyanın geniş qayda-qanunları müvafiq göstərişlər təmin edir. Əlbəttə, zaman keçdikcə cavablar dəyişə bilər. Məhz bu səbəbə görə, demokratiya mədəniyyətinin inkişafı zəruridir. Ən azı, fərdlər və qruplar arzu etməlidirlər ki, bir-biriləri arasındakı fərqlərə dözsünlər, nəzərə alsınlar ki, müqabil tərəfin də müvafiq hüquqları və qanuni baxımdan öz fikri və rəyi var. Müzakirənin müxtəlif tərəfləri – istər yerli qonşuluqda, istər dövlət parlamentində olsun – belə olduğu halda ümumi diltapma və kompromislə qarşılana bilər və çoxluğun hakimiyyətinin, azlığın isə hüquqlarının ümumi prinsiplərinə əsaslanan özünəməxsus həllini tapa bilər. Bir sıra hallarda formal səsvermə də zəruri ola bilər, lakin əksər hallarda müzakirələr və kompromis yolu ilə qruplar qeyri-rəsmi şəkildə razılıq və dil birliyi əldə edə bilərlər. Bu proseslər gələcək promləmləri həll etmək üçün zəruri olan inamın yaradılmasına müsbət imtiyazlar verir.

Dain Ravich göstərir: “Koalisiya yaradılması demokratik hərəkətin mayasıdır. O, müxətif mənafelər təmsil edən qruplar arasında danışıqlar aparmağı, ümumi dil tapmağı və konstitusion sistem çərçivəsində işləməyi öyrədir. Koalisiya yaratmaq üçün işləməklə, müxtəlif fikirlərdə olan qruplar səs-küy salmadan fikrini nəce əsaslandırmağı, öz məqsədlərinə demokratik üsulla necə can atmağı və nəhayət, bu müxtəliflik dünyasında necə yaşamağı öyrənir.”

Demokratiya Allahın nazil etdiyi dəyişməz həqiqətlərin şəbəkəsi deyil, lakin o elə bir mexanizdir ki, onunla fərdlər və qurumlar, insanlar fikirlərin çarpazlaşması və kompromisi yolu ilə, nə qədər qeyri-kamil olsa da, həqiqətə nail ola bilərlər. Demokratiya praqmatikdir. İdeyalar və problemlərin həlli sabit ideologiyalara qarşı qoyularaq, sınaq keçirilmir, lakin həmin ideyalar və problemlərin həllinin başqa şəkildə əsaslandırıla və dəyişkən ola bildiyi, qəbul və ya rədd edilə bildiyi reəl dünyada sınaqdan keçirilir.

Özünüidarə nöqsanlardan müdafiə edə bilməz, etnik müzakirələrə son qoya bilməz və ya iqtisadi çiçəkləmə zəmanəti verə bilməz. Buna baxmayaraq, özünüidarə nöqsanları müəyyənləşdirə bilən, qrupların görüşməsinə və fikir müztəlifiyini həll etməyə icazə bilən və iqtisadi inkişafda hərəkətvrici qüvvələr olan yeniliklər və kapital qoyuluşu üçün imkanlar təklif edə bilən müzakirələr və sınaqlar aparmağa icazə verir.

Seçkilər

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:10:34 GMT

Seçkilərin əsas səviyyəsi

Seçkilər demokratik nümayəndəlik nhökumətlərinin mərkəzi qurumudur. Niyə? Çünki demokratiyada hökumətin səlahiyyəti müstəsna olaraq, idarəolunanların razılığından yaranır. Bu razılığı hakimiyyət səlahiyyətinə çevirmək üçün əsas mexanizm azad və ədalətli seçkilər aparmaqdır.

Müasir demokratiyaların hamısı seçki keçirir, lakin seçkilərin heç də hamısı demokratik deyil. Sağ cinah diktatorluqları, marksist rejimləri və birpartiyalı hökumətlər də öz hakimiyyətlərinə qanunilik görkəmi vermək üçün seçkilər səhnələşdirirlər. Belə seçkilərdə ancaq ya bir namizəd ola bilər, ya da alternativ seçimlər olmadan namizədlər siyahısı ola bilər. Belə seçkilər hər bir idarə üçün bir namizəd təklif edə bilər, lakin təhdid və saxtakarlıq yolu ilə təminat verilir ki, ancaq hökumət bəyəndiyi namizəd seçiləcəkdir. Digər seçkilər həqiqi seçmələr təklif edə bilər, lakin bu ancaq hakim partiya daxilində olmalıdır. Belə seçkilər demokratik seçkilər deyil.

Demokratik seçkilər nədir?

Alim və Birləşmiş Millətlər Təşkilatında Birləşmiş Ştatların sabiq səfiri Cine Kirkpatirk belə bir tərif təklif etmişdir: “Demokratik seçkilər, sadəcə olaraq, simvoli deyil... Onlar rəqabət səciyyəli, vaxtaşırı, əlavəetmə, fərqləndirmə seçkiləridir ki, bu seçkilərdə hökumətin baş qanun yaradanlarını hökuməti geniş və azad şəkildə tənqid etmək, bu tənqidi çap etdirmək və alternativlər təqdim etmək haqqı olan vətəndaşlar seçirlər.”

Kirkpatrikin meyarları nə deməkdir? Demokratik seçkilər rəqabət səciyyəlidir. Müxalifətdə olan partiyalar və namizədlər söz azadlığı, toplantı və hərəkat azadlığından zəruri şəkildə istifadə edə bilməlidirlər ki, özlərinin hökumətə tənqidi münasibətlərini açıq şəkildə ifadə edərək, alternativ siyasət yürüdüb, seçicilərə namizədlər irəli sürsünlər. Müxalifətə, sadəcə olaraq, seçki bülletenlərinə yaxınlaşmaq icazəsi kifayət deyil. Müxalifətin radio və televiziya hava dalğalarından kənar edildiyi, onun kütləvi mitinqlərinin qarşısı alındığı, qəzetlərinə senzura qoyulduğu seçkilər demokratik deyil.Hakimiyyətdə olan partiya öz vəzifə imkanı üstünlüklərindən istifadə edə bilər, lakin səsvermə mübarizəsi qaydaları və onun aparılması ədalətli olmalıdır.

Demokratik seçkilər vaxtasırıdır. Demokratiyalar diktatorları və ya prezidentləri ömürlük seçmir. Seçilmiş rəsmi dövlət xadimləri xalq qarşısında məsulyyət daşımalıdırlar və müəyyən edilmiş müddətdən sonra onlar seçiçilərə üz tutmalı və dövlət idarəsində öz vəzifələrini davam etdirmək üçün onların mandatlarını almağa çalışmalıdırlar. Bu o deməkdir ki, demokratiyada rəsmi seçilmiş şəxslər onlara səs verilməklə tutduqları vəzifəsən kənar olunmaq riskini də göz önünə gətirməlidirlər. Yeganə istisnanı məhkəmələr təşkil edir ki, onlar xalqın təzyiqindən təcrid olunmaq və onların bitərəfolduqları faktına kömək üçün ömürlük təyin edilə bilərlər və ancaq özlərini ciddi şəkildə yaramaz apardıqları halda, vəzifələrindən kənar edilə bilərlər.

Demokratik seçkilər əlavəetmə səciyyəlidir. Yaşlı adamların geniş qismini əlavə etmək üçün vətəndaşın və seçicinin tərifi kifayət qədər geniş olmalıdır. Kiçik, müstəsna qrupun seçdiyi hökumət onun daxili fəaliyyətinin demokratik şəkildə necə təzahür etməsindən asılı olmayaraq, demokratik deyil. Demokratiyanın tarix boyu böyük dramlarından biri irqi, etnik və dini azlıqlar və ya qadınlar olub-olmamağından asılı olmayaraq, kənarlaşdırılmış qrupların tam vətəndaşlıq hüququ qazanmaq və beləliklə, sesvermək hüququ və hakimiyyətdə iştirak edə bilmək hüququ qazanmaq üçün mübarizə olub. Məsələn, Birləşmiş Ştatlarda 1787-ci ildə Konstitusiya imzalanarkən, ancaq mülkiyyət sahibi olan ağdərili kişilər seçib-seçilmək hüququna malik idilər. Mülkiyyətin əsas götürülməsi 19-cu əsrin əvvəlləərindən aradan qaldırıldı, qadınlar isə ancaq 1920-ci ildə səsvermə hüququ qazandılar. Bununla belə, Birləşmiş Ştatların Cənubunda 1960-ci ilərin mülki hüquqlar hərəkatına qədər qaradərili amerikalıların tam səsvermə hüquqları yox idi. Və, nəhayət 1971-ci ildə Birləşmiş Ştatlar səsvermə yaşını 21-dən 18 yaşa qədər endirdikdə. Nisbətən gənc vətəndaşlar da səsvermə hüququ qazandılar.

Demokratik seçkilər fərqləndirmə səciyyəlidir. Hökumətin rəhbərlikedici funksiyasını seçkilər müəyyənləşdirir. Qanunlara və konstitusiyaya tabe olan və xalqın seçdiyi nümayəndələr hakimiyyəti öz əllərinə alırlar. Onlar, sadecə olaraq, ancaq kağız üzərindəki başçı və simvolik rəhbərlər deyillər.

Nəhayət, demokratik seçkilər namizdlərin seçimələri ilə məhdudlaşmır. Seçıcılər qarşısında da referendum və ya səsvermə bülletinində yerləşdirilmiş qanunvericilik vəsatəti ilə müstəqim şəkildə siyasi məsələləri həll etmək tələbi qoyula bilər. Məsələn, Birləşmiş Ştatlarda ştat qanunvericilik orqanları qərara gələ bilər ki, hər hansı bir məsələ haqqında seçicilərdən məlumat alsın və ya həmin məsələni bilavasitə seçicilər qarşısında qoysun. Vəsatət hallarında seçicilərin özləri yazılı şəkildə müəyyən edilmiş sayda imzalar toplaya bilərlər (adətən, həmin ştatda qeydə alınmış seçicilərin sayına nisbət əsasında) və hətta ştat qanunvericilik orqanı və qubernator etiraz etsə belə, tələb edə bilərlər ki, məsələ növbəti bülletenə salınsın. Kaliforniya kimi ştatda seçicilər hər dəfə səs verərkən, ətraf mühitin zibillənməsindən tutmuş avtomobil sığorta qiymətlərinə qədər, onlarla qanunvericilik vəsatət məsələrləri irəli sürülər.

Demokratik etika və loyal müxalifət

Demokratiya çox vacib bir müstəsna hal ilə səmimiyyət və məsuliyyət əsasında çiçəklənir; bu müstəsna hal isə onun özünün səsvermə aktıdır. Azad bülletini qutuya atmaq və təhdid imkanlarını minimuma endirmək üçün demokratiyada seçicilərə icazə verilməlidir ki, onlar öz bülletenlərini qutuya gizli şəkildə atsınlar. Eniya zamanda bütün bülleten qutulularının saxlanılması və səslərin sayılması imkan olduğu qədər açıq olmalıdır ki, vətəndaşlar, həqiqətən, nəticənin səliqəli çıxarıldığına və hökumətin, həqiqətən, onların “razılığına” əsaslandığına əmin olsunlar.

Qəbul edilməsi ən çətin olan ideyaların biri, xüsusən, hakimiyyətin əvəz olunması silah gücünə baş verən dövlətlərdə, “loyal müxalifətdir.” Bununla belə, bu ideya həyati ideyadır. Mahiyyət etibarı ilə bu o deməkdir ki, demokratiyada bütün sahələr onun əsas dəyərinə münasibətdə vəzifələrin hamısını bölüşdürür. Siyasi rəqiblərin bir-birinə müsbət münasibət bəsləməsi zəruri deyil, lakin onların hər biri digərinə dözməlidir. Və etiraf etməlidir ki, onlardan hər birini qanuni və vacib olduğu rol oynamaq hüquqi var. Bundan əlavə cəmiyyətin əsas hakimiyyət normaları ictimai müzakirədə dözümlüyü və nəzakəti təqdir etməlidir. Seçkilər qurtardıqdan sonra uduzanlar seçicilərin hökmünü qəbul edirlər. Əgər iqtidarda olan partiya uduzursa onda o hakimiyyətdən könüllü şəkildə imtina edir. Kimin qalib gəldiyindən asılı olmayaraq, cəmiyyətin ümumi problemlərini həll etməkdə hər iki tərəf əməkdaşlıq etməyə razılaşır. Belə bir şəraitdə seçkilərdə uduzduqları üçün artıq siyasi müxalifətdə olanlar bilirlər ki, onlar öz həyatlarından məhrum edilmirlər və həbs olunmurlar. Əksinə bir və ya bir neçə partiyadan ibarət olan müxalifət ictimai həyatda fəaliyyətini davam etdirə bilər. Belə halda, o dərk edir ki, hər bir demokratiyada onun oynadığı rol onun öz adına layiq olmalıdır. Onların hökümətin özünə məxsus siyasətinə qarşı royal deyil, dövlərin əsas qanuniliyinə və demokratik prosesin özünün -özünə qarşı loyal olurlar. Növbəti seçkilər başlayan kimi müxalifətdə olan partiyalar, hakimiyyət uğurunda rəqabət üçün yeni imkan əldə edirlər. Əlavə olaraq hökumətə layiq olaraq məhdud olduğu, lakin plüralizmə sadiq bir cəmiyyət seçkilərdə uduzanlara hökumətdən kənarda ictimai xidmət üçün alternativlər təqdim edir. Səs vermənin nəticələri əsasında məğlubiyyətə uğrayanlar formal müxalifət partiyası kimi fəaliyyətini davam etdirməyi seçə bilər, lakin onlar, eyni zamanda, qərar qəbul edərlər ki, ictimai-siyasət məsələləri ilə bağlı olan bir çox özəl təşkilatlardan birinə birləşmək, öyrətmək və yazmaq yolu ilə daha geniş siyasi proiseslərdə iştirtal etsinlər. Hər-halda, demokratik seçkiklər ölməyib, sağ qalmaq uğurunda deyilı rəqabətə xidmət uğurunda mübarizədir.

Qanun Norması

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:08:53 GMT

Bərabərlik və qanun

Qanun qarşısında bərabərlik və ya bir sıra hallarda deyildiyi kimi, qanun əsasında bərabər müdafiə, hər bir ədalətli və demokratik cəmiyyət üçün əsasdır. İstər varlı olsun, istərsə də yoxsul, istər etnik çoxluğa mənsub olsun, istər dini azlığa, istər dövlətin siyasi mütəffiqi olsun, istər onun əleyhinə çıxsın – hamının qanun əsasında və qanuni müdafiə hüququ var.

Demokratik cəmiyyət zəmanət verə bilməz ki, həyat hamıya bərabər münasibət bəsləyəcək və həyatın heç belə etmək vəzifəsi də yoxdur. Bununla belə, konstitusion qanun mütəxəssisi Con Pş Frank yazır: “Hökumət heç bir şəraitdə əlavə bərabərsizlik qoya bilməz, ondan özünün bütün adamları ilə eyni çəkildə və bərabər rəftar etməsi tələb olunmalıdır.”

Qanun adamların boynuna qoyulmuş bir şey deyil, onu adamlar yaratmış olsalar da, heç kəs qanunun föqündə dura bilməz. Demokrati dövlət vətəndaşları qanuna ona görə tabe olurlar ki, bilavasitə yolla olsa da, onlar qanunun yaradıcıları kimi, özlərinə tabe olsunlar. Qanunları təsis etdikdən sonra, adamlar onlara riayət etməli olduqda, həm qanuna, həm də demokratiyaya xidmət edilir.

Hüquqi norma

Frank göstərir ki, tarix boyu hər bir cəmiyyətəd cinayət ədliyyə sistemini idarə edənlər hakimiyyəti potensial şəkildə sui-istifadə və zülm etmək üçün saxlayırlar. Ayrı-ayrı fərdlər dövlət adından həbs olunmuş, onların malları müsadirə edilmiş, özlərinə əzab verilmiş, sürgün olunmuş və heç bir qanuni əsas olmadan, edam edilmilər. Bu hallar tez-tez heç bir formal ittiham olmadan həyata keçirilir. Heç bir demokratik cəmiyyət bu sui-istifadə hallarına dözə bilməz.

Hər bir dövlətin qayda-qanununu qorumaq və cinayət əməllərinə görə cəza vermək səlahiyyəti olmalıdır, lakin dövlətin hüquqi şəkildə həyata keçirdiyi qanunların normaları və onlardan istifadə üsulları kütləvi və aydın olmalı, məxfi və əsassız və ya dövlətin siyasi hiyləgərlik törətməsi üçün bəhanə olmamalıdır.

Demokatiyada hüquqi normalara riayət əsasında işə baxılmasının konstitusion prinsiplərinin əsas tələbləri hansılardır?

Evin axtarılması üçün belə bir axtarışın vacib olduğu haqqında müvafiq order olmadan polis kiminsə evinə zorla soxularaq, orada axtarış apara bilməz. Gecə yarısı xəfiyyə polisinin kiminsə qapısını döyməsinə demokratik cəmiyyətdə imkan verilmir.

Bəyan edilən qanun pozuntusu haqqında aydın və yazılı ittiham olmadan, heç bir şəxs həbs oluna bilməz. Şəxslərin onların əleyhinə qaldırılan ittihamın dəqiq təbiətini nəinki bilmək hüquqları var, onlar, eyni zamanda, “habeas corpus” (həbs olunmuş şəxsin həbs edilməsinin qanuni olub-olmadığını yoxlamaq üçün məhkəməyə təqdim edilməsi) doktrinasına əsasən, məhkəmə ittihamın əsasız olduğu və ya həbsin hüquqi baxımdan düzgün olmadığı fikirnə gəldikdə, onlar dərhal azad edilməlidir.

Cinayətə görə ittiham edilmiş şəxslər həbsdə uzun müddət saxlanıla bilməz. Onların işlərinə təxirə salmadan baxılmalı və onların onları ittiham edənlərə üz-üzə dayanaraq, sonuncuları sörğu-suala tutmaq hüquqları var.

Əgər məhkəmə məsuliyyətinə cəlb edilmiş şübhəli şəxsin qaçmaq və ya digər bir cinayət törədə biləcəyi gümanı azdırsa, onda hakimiyyt orqanlarından onları zaminə vermək və ya şərti olaraq, azad etmək tələb olunur. Cəmiyyətin ənənələri və qanunları əsasında müəyyən edildiyi kimi, “dözülməz və qeyri-adi cəza” qadağandır.

Şəxsləri məcbur etmək olmaz ki, onlar özləri öz əleyhinə şahidlik etsinlər. Öz iradəsinin əleyhinə olaraq özünüittihamın belə qadağan edilməsi mütləq səciyyə daşıçalıdır. Nəticə olaraq, demək lazimdır ki, şübhə altına alınan şəxsə polis heç bir vəch ilə işgəncə verməməli və ya fiziki, yaxud psixoloji təsir göstərməməlidir. Zorla etirafı qadağan edən qanun sistemi melumat əldə etmək üçün polisin əzab vermək, təhdid etmək və ya başqa təzyiq formalarından istifadə etmək niyyətini dərhal puça çıxarır.

Şəxslər eyni cinayətə görə iki dəfə məsuliyyətə alına bilməzlər. Bu o deməkdir ki, onlar eyni cinayət üçün iki dəfə ittiham oluna bilməzlər. Məhkəmədə işinə baxılan və müqəssir hesab edilmədiyi üçün bəraət alan hüç bir şəxs eyni ittiham üçün bir daha həbs oluna bilməz.

Təzyiq göstərmək üçün potensial imkanlari olan hakimiyyət orqanlarına “ex pst facto” (geri qanuni gücü olan) qanunlar da qadağan edilir. Bu, fakt baş verdikdən sonra qəbul edilən qərarlardır və o deməkdir ki kimsə, hətta onun icra etdiyi dövrdə qeyri-qanuni hesab edilməyən hərəkətə görə həbsə alına bilməz.

Müttəhimlərin dövlətin icra etdiyi zorakı hərəkətlərdən də əlavə müdafiə hüquqları var. Məsəslən, Birləşmiş Ştatlarda müttəhimlərin vəkil tutmaq hüququ var və həmin vəkil cinayət prosesinə baxıldığı bütün mərhələlərdə, ittiham edilənləri belə qanuni şəkildə təmsil edənkən, onun vəkil tutmaq hüququ və ya özünüittihamdan yaxa qurtatmaq üçün susub durmaq hüququ da daxil olmaqla, şübhələndiyi şəxsə onun hüquqları olduğu haqqında məlumat verməlidir.

Tiraniyanın ümumi taktikası hökumətdə müxalifətdə olanları xəyanət ilə ittiham etməkdir. Bu səbəb üzündən vətənə xəyanət cinayəti tərifi çox ehtiyatla elə məhdud edilməlidir ki, ondan hökuməti tənqidin qarşısını almaq üçün silah kimi istifadə olunmasın.

Bu məhdudiyytlərin heç biri əsla o demək deyildir ki, dövlətin müəyyən qanunları həyata keçirmək və cinayətkara cəza vermək səlahiyyəti çatmır. Əksinə, cinayət mühakimə üsulu sistemi demokratik cəmiyyətdə o dərəcədə effektli olmalıdır ki, həmin cəmiyyəti idarə edənlər xalqın nəzərində ədalətli və həm vətəndaşların fərdi hüquqlarının, həm də ictimai mənafelərin keşiyində duran hamilər hesab edilsinlər.

Məhkəmə sədrləri idarəyə ya təyin olunur və ya seçilirlər və öz vəzifələrində ya müəyyən müddət ərzində, ya da ömür boyu işləyirlər. Onlar necə seşilirlərsə-seçilsinlər, ən vacibi budur ki, onlar siyasi hökumət dairələrindən asılı olmamalıdırlar və beləliklə, ozlərinin qərəzsiz və təmənnasız olduqlarını təmin etməlidirlər. Hakimlər hər hansı adi və ya, sadəcə olaraq, siyasi səbəblər üzündən işdən azad edilə bilməzlər. Onlar ciddi cinayətlər törətdikləri və ya qanunu pozduqları üçün ancaq impiçment (ittiham irəli sürməklə) və qanuncericilik orqanında nəzərdə tutulan rəsmi mühakimə qaydası yolu ilə işdən kənar edilə bilərlər.

Konstitusiyalar

Demokratik hökumətin əsas dayaq nöqtəsi onun əsas vəzifə borclarının, məhdudiyyətlərinin, qanun-qaydalarının və qurumlarının rəsmi ifadəsi olan konstitusiyadır. Ölkənin konstitusiyası dövlətin ali qanunudur və baş nazirlərdən tutmuş kəndlilərə qədər, vətəndaşların hamısı onun müddəalarına tabedir. Bir qayda olaraq, yeganə yazılı sənəddə qanuniləşdirilmiş konstitusiya ən azı milli hökumətin hakimiyyət orqanlarını təsis edir, əsas insan hüquqları üçün zəmanət təmin edir və hökumətin əsas hüquqi gücü olan qanun-qaydaları müəyyənləşdirir.

Sürəkli olmasına və monumental keyfiyyətlərinə baxmayaraq, əgər qazinti zamanı tapılan valehedici daş-qaşdan daha qiymətlidirsə, kontitusiyalar dəyişməyə və adaptasiyaya qadir olmalıdır. Dünyanın ən qədim konstitutsiyası olan ABŞ Konstitusiyası 7 yığcam maddədən və 26 düzəlişdən ibarətdir. Bununla belə, bu yazılı sənəd məhkəmə qərarlarının, qanunların, prezidentlərin fəaliyyətlərinin və mənəvi təcrübənin geniş quruluşu üçün elə yeganə bünövrədir ki, keçmiş 200 il ərzində bina edilmiş və ABŞ Konstitusiyasını həyati saxlamışdır.

Konstitusion təkamülün bu nümunəsinə bütün demokratik sistemlərdə təsadüf edilir. Ümumiyyətlə, dövlət kontitusiyasına düzəliş vermək və ya onu dəyişdirmək prosesi haqqında iki fikir məktəbi var. Onlardan biri, bir çox addımlar və geniş çoxluqlar tələb edən çətin qayda-qanunların qəbuludur. Bunun nəticəsində, konstitusiya nadır halda dəyişilir və bu da ancaq ictimaiyyətin əsas müdafiəsinə arxalanan qarşısıalınmaz səbəblərlə bağlı baş verir. Bunun nümunəsi ABŞ Konstitusiyasıdır. ABŞ Konstitusiyası ümumi prinsiplərin, səlahiyyətlərin və hökumətin səlahiyyət müddətlərinin, qayda-qanunların əsas qayələrini sadalamaqla, Hüquqlar Bilində fərdi vətəndaşların əsas hüqularının qısa ifadəsidir.

Bir çox dövlətlərin istifadə etdikləri düzəlişin ən sadə üsulu mövcud qanunvericilik orqanın bəyənməsi ilə həmin düzəlişin qəbul oluna bilməsini və növbəti seçkilərdə səs verənlər tərəfindən onun təsdiq edilməsini təmin etməkdir. Bu yolla dəyişən konstitusiya çox uzunmüddətli ola bilər. Belə konstitusiyaların özünəməxsus müddəaları olur ki, onlar qanunvericiliyin ümumi qurumundan çox az fərqlənir.

Heç bir konstitusiya 20 il əvvək yazılmış Birləş Ştatlar Konstitusiyası kimi 20-ci əsrin sonlarına kimi dəyişmədən yaşaya bilməzdi. Buna müvafiq olaraq, bu gün qüvvədə olan heç bir konstitusiya fərdi hüquqlar prinsiplərinin, işə baxılmasının konstitusion prinsiplərini, hökumətin idarəolunanların razılığı əsasında qurulması qaydalarını gözləsə belə, üzümüzə gələn əsrdə dəyişikliyə qadir olmadan yaşaya bilməyəcək.

Əsas İnsan Hüquqları

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:06:32 GMT

Əsas İnsan Hüquqları

Söz, fikri ifadə və mətbuat azadlığı
Din azadlığı
Toplantı və birlik azadlığı
Qanun əsasında bərabər müdafiə
Qanuni qayda və ədalətli mühakimə hüququ

İnsan hüquqları və siyasi məqsədlər

Əsas prinsip kimi, əsas insan hüquqlarını qorumaq geniş şəkildə qəbul edilmişdir: o, öz ifadəsinin bütün dünyada yazılmış konstitusiyalarda, eyni zamanda, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsində və Helsinki Son Aktı (Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq üzrə Müşavirə - ATƏM) kimi beynəlxalq müşavirələrdə tapmışdır.

Hüquqların müxtəlif kateqoriyaları arasında fərqi müəyyənləşdirmək başqa bir məsələdir. Son vaxtlara qədər, xüsusən beynəlxalq təşkilatlar arasında, belə bir təmayül var idi ki, əsas insan hüquqlarının siyahısını genişləndirsinlər. Söz, qanun qarşısında bərabər müdafiə əsas azadlıqların bu qruplar məşğuliyyət, təhsil, hər hansı bir şəxsin öz mədəniyyətinə və ya milliyyətinə müvafiq həyat standartları hüquqlarını da əlavə etdilər.

Bunların hamısı dəyərli tədbirlərdir, lakin elə ki, bu sadalananlar hüquqlar kimi çoxalır, onlar əsas mülki və insan hüquqlarının mənasını qiymətdən salmağa meyl edir. Bundan əlavə, onlar bütün fərdlərə xas olan hüquqlar ilə fərdlərin, təşkilatların və hökumətlərin dərrakə ilə can atmağı gözlənilməli olan məqsədləri arasına duman pərdəsi çəkirlər.

Hökumətlər söz azalığı kimi əldənalınması mümkün olmayan hüquqları öz xüsusi hərəkətlərini məhdudlaşdıraraq, öz cilovunu çəkmək yolu ilə müdafiə edir. Təhsilə fond ayırmaqla, sağlamlığa qayğı göstərməklə və ya məşğuliyyətə zəmanət verməklə o, tamam başqa bir şey tələb edir: müvafiq siyasətə və proqramlara təkan vermək üçün hökumətin fəal şəkildə işə qarışmasını. Müvafiq sağlamlıq qayğısı və təhsil imkanları hər bir uşağın anadangəlmə hüququ olmalıdır. Təəssüf ediləcək faktdır ki, bunlar heç də belə deyil və bu məqsədlərə nailolma sahəsində cəmiyyətlərin imkanları ölkədən ölkəyə geniş şəkildə fərqlənir. Buna baxmayaraq insanın ürəkdən gələn hər bir arzusunu hüquqa çevirməklə, hökumətlər həyasızlığın artmasını dərk edirlər və bütün insan hüquqlarına etinasızlığa dəvət edirlər.

AZADLIQLARIN BÖYÜK XARTİYASI “MAGNA CARTA”

Kral Conun və ingilis baronlarının demokratlar olduqlarını təsdiq edən heç kəs səhv edə bilməz, çünki 1215-ci ildə onların Ranimede çölündə imzaladıqları sənəd konstitusion hökumətin inkişafında dönüş nöqtəsi olmuşdur.

Baronlar monarxla münasibətlərində onlara əhəmiyyətli dərəcədə muxtariyyət vermək işində Kralın ənənəvi feodal qanununa yaxşı münasibət bəsləmədiyini güman edərək, Krala qanunu pozduğunu dedilər. Kral Con onların tələblərini yerinə yetirməkdən imtina etdikdə, onlar ordunu ayağa qaldırdılar və tələb etdilər ki, Kral Magna Carta-ya (Böyük Xartiyaya) qol çəksin. Magna Carta 63 maddədən ibarətdir. Onların əksəri, əsasən torpaq sahibliyi zadəganlığına və kilsəyə faydalı olan hüquqların siyahsını ehtiva edir.

Buna baxmayaraq, onun bəzi şərtləri bir qədər sonra hamısına şamil edildi, qalanları isə ölkənin qanun sisteminin əsasını təşkil etdi. Məsələn, Böyük Azadlıqlar Xartiyası bəyan edir ki, vergilərin artırılması da daxil olmaqla, Kral ölkənin vacib işlərinin hamısının həllində baronlarla məsləhətləşməli və onların razlıqlarını almalıdır.Sonrakı əsrlərdə bu müddəalardan çıxış edərək bəyan etdilər ki, bütün xalqı təmsil edən qurumun – Parlamentin razılığı olmadan heç bir qanun qəbul edilməməli və vergi artıtılmamalıdır. (Amerika İnqilabında istiqlaliyyətə can atan kolonistlər bu ideyanı İngiltərəyə qarşı yönəldərək qışqırırdılar: “nümayəndəlik olmadan heç bir vergi olmamalıdır”.)

Hər hansı bir şəxsin işinə qanuni qayda və məhkəmədə iclasşı münsiflər tərəfindən baxılması zəmanəti də aparıb Böyük Azadlıqlar Xartiyasının müddəalarına çıxara bilər.

Böyük Azadlıqlar Xartiyasının feodal hüquqlarının adi adamların hüquqlarına bu təkamülü bir neçə əsr çəkdi, çünki xeyli vaxt keçdikdən sonra, ingilis kralları xartiyaya uğurla etniatsızlıq göstərdilər. Ancaq 1688-ci ildə Şərəfli İnqilabın dalınca, İngiltərə dövlətin alı qanunverici qurumu olan Parlament ilə sürəkli konstitusion monarxiya təsis etməyə nail oldu. Parlamentin özünü isə geniş nümayəndəli, demokratik quruma çevirmək vəzifəsi bir əsrdən də bir qədər çox çəkdi.

Hüquqlar

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:04:37 GMT

Biz sübuta ehtiyaci olmayan bu həqiqətlərə inanırıq ki, insanların hamısı bərabər xalq olunmuşdur və Yaradan onlara əllərindən alınması mümkün olmayan müəyyən hüquqlar vermişdir ki, bu hüquqlar arasında yaşamaq, azadlıq və səadətə can atmaq arzusu da var. Və bu hüquqları müdafiə etmək üçün insanlar arasında idarəolunanların razılığı əsasında öz səlahiyyətlərini məhz onlardan əxz edən hökumətlər qurulmuşdur.

Əldənalınmaz hüquqlar

Amerika İstiqaliyyət Bəyannaməsinin yaddaşlar həkk olunmuş bu kəlamlarında Tomas Ceferson demokratik hökumətin qurulması üçün əsas prinsipləri müəyyənləşdirmişdir. Cefersonun sadaladığı əsas azadlıqları hökümətlər əta etmir; hökumətlər hər bir fərdin həyatda mövcud olduğu üçün sahib olduğu əzəli azadlıqları mühafizə etməkdən ötrü yaradılır.

17-ci və 18-ci əsrlər Maarifçilik filosoflarının fikirlərinə görə, əldənalınmaz hüquqlar Allah verdiyi təbii hüquqlardır. Mülki cəmiyyət, nə də hökumət onları aradan qaldıra və ya “özgələşdirə” bilər.

Əldənalınmaz hüquqlara söz və fikri ifadə azadlığı,din və vicdan azadlığı, toplantı və qanun qarşısında bərabər mühafizə hüququ azadlığı daxildir. Bu, heç də vətəndaşların demokratik sistemdə bəhrələndikləri azadlıqların tam siyahsı deyil – demokratik cəmiyyətlər, eyni zamanda, ədalətli məhkəmə hüququ kimi mülki hüquqlarda verir – lakin bu, hər bir demokratik hökümətin təqdir etməli olduğu ümdə hüquqların canını və qanını təşkil edir. Onlar hökumətdən asılı olmayaraq mövcud olduqları üçün, bu qanunlar qanunvericilik əsasında kənarlaşdırıla bilməz, onlar seçilmiş çoxluğun şıltaqlığının mövzusu da deyil. Məsələn, Birləşmiş Ştatlar Konstitusiyasında Birinci Düzəliş insanlara din və ya mətbuat azadlığı vermir; o, söz, din və sakit yığıncaq azadlıqları işinə qarışan qanun verməyi Konqresə qadağan edir. Tarixçi Levi demişdir: “Fərdlər onların hökuməti azad olmadığı şəraitdə azad ola bilərlər.”

Əsas insan hüquqları ilə bağlı olan qanunların müfəssəl şəkildə formaıaşdırılması və icra olması zəruri olaraq, cəmiyyətdən cəmiyyətə dəyişəcək, lakin hər bir demokratiya onların müdafiəsini təmin edən konstitusion, qanuni və ictimai qurumlar yaratmaq vəzifəsini öz qarşısına qoymalıdır.

Söz azadlığı

Söz və fikri ifadə azadlığı hər bir demokratiyanın şah damarıdır. Müzakirə aparmaq və səs vermək, toplaşmaq və etiraz etmək, ibadət etmək və hamı üçün ədalət təmin etmək – bunların hamısı nitqin və məlumatın hədsiz-hüdüdsuz axınına əsaslanır. “Demokratiya uğurunda mübarizə” başlıqlı televiziya verilişləri seriyasının yaradıcısı Patrik Uilson qeyd edir: “Demokratiya ünsiyyətdir: öz ümumi problemləri haqqında söhbət edən və öz ümumi taleləri düşünən adamlardır. Özünüidarə ilə məşğul ola bilmək üçün, insanlar öz fikirlərini ifadə etməkdə azad olmalıdırlar.”

Demokratik sistem vətəndaşları belə bir əqidə ilə yaşayırlar ki, fikir və rəylərin açıq mübadıləsi yolu ilə həqiqətən son nəticədə saxtakarlıq üzərində zəfər çalacaqdır, başqalarının dəyərləri daha yaxşı dərk ediləcəkdir, kompromis sahələri daha aydın müəyyənləşdiriəcəkdir və tərəqqiyə yol açılacaqdır. Belə mübadilərin nüfuz dairəsi nə qədər geniş olsa, o qədər yaxşıdır. Amerika yazışısı E.B. Uayt bunu belə izah edir: “Bizim azad ölkəmizdə mətbuat öz səciyyəsi ilə yaxşı olduğuna görə deyil, onun böyük özünəməxsusluğu ilə etibarlı və faydalıdır. Nə qədər ki, hər birinin öz xüsusi həqiqət meyarı olan çoxsayli mətbuat sahibləri var, biz adamların da həqiqətə nail olmaq və işıqlı dünyada yaşamaq imkanları var... Təhlükəsizlik saydadır.”

Avtoritar dövlətlərdən fərqli olaraq, demokratik hökumətlər yazılı və şifahi nitqin məzmununa nə nəzarət edir, onu nə diktə edir, nə də mühakimə edir. Demokratiya savadlı və bilikli vətəndaşlıqdan asılıdır ki, onların geniş şəkildə məlumat əldə etmək imkanları onlara öz cəmiyyətinin ictimai həyatında, imkan daxilində, tam iştirak etməyə şərait yaradır. Cəhalət biganəliyə səbəb olur. Demokratiya heç bir maneəyə rast gəlməyən fikirlərin, məlumatların, rəylərin və düşüncələrin axınına söykənən vətəndaşların enerjisi əsasında çiçəklənir.

Bəs kütləvi məlumat vasitələri və başqa təşkilatlar söz azadlığından sui-istifadə edərək, çoxlarının fikirnə göya, sadəcə olaraq, ürəkbulandırıcı olduğu haqqında şayiələr yaydığı hallarda hökumət nə etməlidir? Ümumiyyətlə, bu sualın cavabı yoxdur. Sadəcə olaraq, belə məsələr haqqında fikur söyləmək hökumətin işi deyil. Əsasən, söz azadlığı qayğısı söz azadlığından geniş anlayışdır. Qəribə görünsə də, demokratiya bir sıra hallarda, söz azadlığına təsir göstərən qeyri-demokratik siyasəti özləri müdafiə edən fərdlərin və qrupların hüquqlarını qorumalıdır. Demokratik cəmiyyətdə vətəndaşlar bu hüququ belə bir əqidəyə görə müdafiə edirlər ki, sözü və fikir ayrılığını boğmaqdansa, açıq müzakirələr, nəhayət, daha böyük həqiqətlərə və daha müdrik ictimai fəaliyyətə aparıb çıxara bilər.

Bundan əlavə, söz azadlığı müdafiəçisi təsdiq edir ki, onun bu gün təhqiramiz hesab etdiyi fikrin ifadəsinə görə göstərilən təzyiq, ola bilər ki, sabah onun söz azadlığından istifadəsi üçün potensial təhlükə törətsin; bunu isə siz və ya başqa biri təhqiramiz hesab edə bilər. Bu fikrin klassik müdafiəçilərindən biri ingilis filosofu Con Stüart Milldir. 1859-cu ildə o, özünü “Azadlıq haqqında” adlı əsərində əsaslandırırdı ki, sözə təzyiq göstərildikdə, bütün insanlara zərər dəyir. Mill yazırı: “Əgər rəy doğrudursa, onda o, həqiqəti səhv ilə əvəz etmək imkanını aradan qaldırır. Əgər rəy səhvdirsə, onda o, daha aydın təsəvvürdən və onun nöqsan ilə toqquşmasının doğurduğu daha həyati təsirdən məhrum olur...”

Nəticə etibarilə, söz azadlığı adamların bir yerə toplaşması və sakit şəkildə hökumətin onların şikayətlərini eşitməsi tələbi ilə bağlı hüquqdur. Bir yerə toplaşmaq və dinlənilmək hüququ olmadan, söz azadlığı öz siqlətini itirə bilər. Bu səbəb görə də, belə hesab edilər ki, söz adadlığı ayrılmaz şəkildə bir yerə toplaşmaq, narazılıq ifadə etmək və dəyişiklik tələb etmək hüququndan törəmiş olmasa da, onlarla yaxından bağlıdır. Demokratik hökumətlər əmin-amanlığı mühafizə üçün siyasi mitinqlərin və nümayişlərin vaxtını və yerini qanuni şəkildə tənzimləyə bilər, lakin onlar bu səlahiyyətdən etiraza təzyiq göstərmək və başqa tərzdə düşünən qrupların səslərinin eşidilməsinin qar.ısnı almaq üçün istifadə edə bilməz.

Azadlıq və inam

Din azadlığı və ya, daha geniş şəkildə, vicdan azadlığı hər hansı bir şəxsin arzu və istəyinin xilafına olaraq, onun hər hansı başqa bir dinə və başqa əqidəyə tapınması tələbini qoymamaq deməkdir. Bundan əlavə, hər hansı bir kişi və ya qadın bir dini başqasından üstün tutaraq, onu seçirsə, və ya, əlbəttə, əsla heç bir dinə tapınmırsa, belə hallara görə heç kəs cəzalandırıla və ya cərimə oluna bilməz. Demokratik dövlət hər hansı bir kəsin dini inamının onun öz şəxsi işi olduğunu etiraf edir.

Bununla bağlı olaraq, din azadlığı o deməkdir ki, hökumət heç bir kəsi rəsmi bir kilsəyə və ya inama tapınmağa məcbur edə bilməz. Uşaqları xüsusi dini məktəblərə getməyə məcbur etmək olmaz, heç bir kişi və ya qadından onların arzularının xilafına olaraq, dini xidmətlərdə iştirak etmək, ibadət etmək və dini fəaliyyətlə bağlı iş görməyi tələb etmək olmaz. Uzun tarixi və ənənəvi səbəblərlə bağlı olaraq, bir çox demokratik dövlətlər rəsmi şəkildə kilsələr və dinlər təsis etmişlər ki, bunlar dövlətdən yardım alır. Bununla, belə bu fakt rəsmi şəkildə təsis olunmuş dindən başqa bir dini əqidəyə tapınan şəxslərin azadlığını müdafiə üçün hökumətin məsuliyyətini azaltmır.

Vətəndaşlıq: Hüquqlar və vəzifələr

Demokratiya belə birprinsipə əsaslanır ki, xalq hökumətə xidmət etmək üçün deyil, hökumət xalqa xidmət etmək üçündür. Başqa sözlə desək, xalq demokratik dövlətin subyekti deyil, onun vətəndaşlarıdır. Nə qədər ki, dövlət öz vətəndaşlarının hüquqlarını müdafiə edir, vətəndaşlar dövlətət sədaqət nümayiş etdirirlər. Digər tərəfdən, avtoritar sistemdə dövlət cəmiyyətdən əlahiddə mövcud olan bir qurum kimi, öz hərəkətləri üçün xalqın razılığı təmin etməkdən ötrü öhdəsinə heç bir qarşılıqlı vəzifə götürmədən, vətəndaşlardan sədaqət və xidmət tələb edir.

Məsələn, demokratik sistemdə vətəndaşlar səs vererkən, onların adından hakimiyyətə kimin gələcəyini müəyyən etmək üçün öz hüquqlarını və vəzifələrini sınaqdan keçirirlər. Avtoritar dövlətdə isə, əksinə, səsvermə aktı mövcud rejimin artıq seçmiş olduğu adamları ancaq qanunniləşdirməyə xidmət edir. Belə bir cəmiyyətdə səsvermə vətəndaşların nə hüquqlarını, nə də vəzifələrini sınaqdan keçirməyi nəzərəalır, o, ancaq hökumətin guya xalq tərəfindən müdafiə olunduğunu göstərmək üçün şoudur.

Buna müvafiq olaraq, demokratik sistemdə vətəndaşlar hökumətdən asılı olmayan və onların özləri seçib-bəyəndikləri təşkilatlara birləşmək və öz cəmiyyətlərinin ictimai həyatında azad iştirak etmək hüququndan bəhrələnirlər. Eyni zamanda, vətəndaşlar bir vəzifə kimi qəbul etməlidirlər ki, belə iştirak məhdudiyyətlər də qoyur: müvafiq məsəslərlə bağlı özlərini tərbiyə etmək, etiraz rəyi ilə çıxış edənlərə münasibətdə dözümlülük nümayiş etdirmək və razılığa gəlmək zəruri olduqda, kompromisə girməyi bacaqmaq.

Bununla belə, avtoritar dövlətdə özəl könüllü qruplar azdır və ya heç mövcud deyil. Onlar məsələlərin müzakirələrində iştirak edən və ya öz işlərini irəli sürən fərdlərə vasirə xidməti etmir, ancaq öz subyektlərini tabeçilik vəziyyətində saxlayan dövlətin başqa bir silahı kimi xidmət edir.

Demokratik və qeyri-demokratik cəmiyyətlərdə hərbi xidmət hüquqların və vəzifələrin müxtəlif, lakin bərabər şəkildə daban-dabana zidd nümunəsini təmin edir. İki müxtəlif dövlətin hər ikisi əmin-amanlıq dövründə öz gənc vətəndaşlarını hərbi xidmətə çağıra bilər. Avtoritar dövlətdə bu vəzifə borcu şərksiz-şübhəsiz həyata keçirilir. Demokratik dövlətdə isə hərbi xidmətin bu dövrü elə bir vəzifədir ki, cəmiyyətin vətəndaşları özləri seçdikləri hökumətin vediyi qanunlar əsasında həmin vəzifəni öz öhdələrinə götürmüşlər. Əmin-amanlıq zamanı hərbi xidmət hər bir cəmiyətdə vətəndaşların ürəyindən olamaya da bilər. Lakin demokratik sistemdə əsgər-vətəndaş belə bir inamla xidmət edir ki, o. Onun öz cəmiyyətinin azad şəkildə qəbul etdiyi vəzifə borcunu yerinə yetiri. Bundan əlavə, demokratik cəmiyyətin üzvləri kollektiv şəkildə hərəkət etmək və bu vəzifə borcunu dəyişdirmək səlahiyyətləri olduğunu bilirlər. Birləşmiş Ştatlar və bir sıra ölkələr etdikləri kimi, icbari hərbi xidməti ləğv edətək, ümumi-könüllü ordu yaratmaq; bir qədər əvvəl Almaniyada baş verdiyi kimi, Hərbi xidmət dövrünü dəyişdirmək; yaxud İsveçrədə oldğu kimi, vətəndaşlığın əsas hissəsi olaraq, kişilər üçün hərbi xidmət ehtiyatı saxlamaq.

Bu nümunələrdə vətəndaşlıq eyni məsələnin müxtəlif tərəflərini təşkil edən hüquqların və vəzifələrin geniş şərhini ehtiva edir. Fərdin öz hüquqlarını sınaqdan keçirməsi də o hüquqları özü üçün və başqaları üçün qorumaq və gücləndirmək vəzifəsidir. Hətta yaxşı təsis edilmiş dmokratiyada belə, vətəndaşlar bir sıra hallarda bu bərabərliyi düzgün başa, bir çox hallardan istifadə edirlər. Siyasi məsələlərlə məşğul olan alim Benyəmin Barber qeyd etdiyi kimi, “demokratiya bəzi hallarda çoxluğun hakimiyyəti kimi başa düşülür, hüquqlar isə daha çox fərdlərin mənsub olduqları özəl mülkiyyət və beləliklə, ziddiyyət kimi başa düşülür. Lakin bu həm hüquqların, həm də demokratiyanın düzgün anlaşılmaması deməkdir.”

Əlbəttə, doğrudur ki, fərdlər söz azadlığı, toplantı azadlığı və din azadlığı sınaqdan keçirirlər, buna görə də həmin qanunlar hər cür demokratik bünövrə əsasında qurulmuş hökumətə məhdudiyyətlər qoyur. Bu mənada, fərdi hüquqlar hökumətin və ya ömrü o qədər də uzun olmayan çoxluq səlahiyyətinin təhqirinə qarşı ədalətli bir istehkamdır.

Lakin başqa mənada, hüquqlar da fərdlər kimi təcrid olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərmir. Hüquqlar fərdlərin özəl malı deyil, lakin hüquqlar cəmiyyətin başqa vətəndaşları həmin hüquqların mövcudluğunu qəbul edənə qədərfəaliyyət göstərir. Amerika filosofu Sidney Huuk ifadə etdiyi kimi, seçici “öz azadlığının əsas hamisidir.” Bu baxımdan, vətəndaşların səs verək seçdikləri və onlar qarşısında məsuliyyət daşıyan hökumət fərdi hüquqların himayəçisi olur. Demokratik cəmiyyətdə vətəndaşlar mülki vəzifə borclarını və məsuliyyətləri öhdələrinə öz hüquqlarının gücünü artırmaq naminə götürürlər.

Daha geniş şəkildə desək, bu vəzifələr demokratik prosesin fəaliyyətinə zəmanət vermək üçün həmin demokratik prosesdə iştirakı məhdudlaşdırır. Ən azı, əgər ancaq yüksək vəzifəyə irəli sürülən namizədə düşünüb-daşınaraq səs vermək gərəkdirsə, vətəndaşlar onların cəmiyyətinə qarşı duran tənqidi məsələləri özləri öyrənməlidirlər. Mülki və cinayət işlərinə baxılan məhkəmələrdə münsiflər heyətinin tərkibində iclasçı şəklində iştirak kimi başqa vəzifə borcları qanun üzrə tələb oluna bilər, lakin bunların əksəri könüllüdür.

Demokratik hərəkətin özəyini cəmiyyət və dövlət ictimai həyaında onunvətəndaşlarının fəal və azad şəkildə seçilmiş iştirakı təşkil edir. Bu cür geniş və təkanverici iştirak olmadan demokratiya gücdən düşməyə baçlayacaq və kiçik, azsaylı dəstələrin və təşkilatların mühafizinə çevriləcəkdir. Lakin fərdlərin cəmiyyətin spektri boyu fəal işi nəticəsində, demokratiya müdafiə edəcəyinə and içdiyi azadlıqları və hüquqları qurban vermədən hər bir cəmiyyəti süpürüb atan mütləq iqtisadi və siyasi böhran tufanının qarşısını ala bilər.

İctimai həyata fəal qoşulmaq bir sıra hallarda siyasi mövqe üçün mübarizə kimi izah edilir. Lakin demokratik cəmiyyətdə vətəndaş iştirakı ancaq səsvermə yarışlarında iştirak etməkdən daha genişdir. Qonşuluqda və ya munisipal səviyyədə vətəndaşlar məktəb komitələrində xidmət edə və yaxud icma dəstələri yarada bilərlər, eyni zamanda, yerli idarəyə seçilmək üçün namizəd göstərilə bilərlər. Ştat, əyalət və ya dövlət səviyyəsində vətəndaşlar öz səslərini və qələmlərini ictimai məsələlərlə bağlı davam edən müzakirələrə əlavə edə bilərlər və ya siyasi partiyalara, əmək birliklərinə yaxud könüllü təşkilatlara qoşula bilərlər. Vətəndaşların əməkdaşlığı hansı səviyyədə olur-olsun, sağlam demokratiya onun vətəndaşlarının geniş şəkildə sürəkli və şüurlu iştirakından asılıdır.

Dayənə Raviş yazır ki, demokratiya “prosesdir, birgə yaşamaq və işləmək tərzidir. O, təkamül edir, donub qalmır. O, bütün vətəndaşlar arasında birləşmə, kompromis və dözümlülük tələb edir. Onu fəaliyyət göstərməyə vadar etmək çətindir, asan deyil. Azadlıq məsuliyyətdən azadlıq demək deyil, məsuliyyət deməkdir.”

Demokratiya azadlıq ideallarını və özünüifadə təmsil edir, lakin, eyni zamanda, insan təbiəti haqqında onun uzzaqgörən gözü də var. O tələb etmir ki, vətəndaşlar hər sahədə xeyirxah olsunlar, o, ancaq vətəndaşların məsuliyyətli olmalarını tələb edir. Amerika teoloqu Raynhold Nibuur dediyi kimi, “ədalət üçün demokratiyanı insan istedadı mümkün edir, insanın ədalətsizliyə olan meyli isə demokratiyanı zəruriləşdirir.”

İlk Demokratlar

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:03:22 GMT

Demokratiya kimi mürəkkəb bir hadisə üçün onun ilk dəfə nə zaman meydana gəldiyini müəyyənləşdirmək fövqəladə asandır: Miladdan əvvəl beşinci əsrdə Afina şəhər dövlətində Perikl Afinası adlanan qurum daha sonrakı siyasi nəzəriyyəçilər və dövlət adamları nəslini ruhlandırmışdır. Bununla belə, Afina demokratiyasının bir çox sahələri ona müasir gözlə baxdıqda qəribə və qeyri-adi görünür.

Miladdan əvvəl altincı və beşinci əsrlərdə Afinada mərkəzi siyasi qurum, adətən, açıq olan Assambleya idi. (Qadınlar, qullar və xaricilər istisna təşkil edirdilər) Adi səs çoxluğu ilə, heç bir məhdudiyyət olmadan, əslində, Assambleya hər cür yerli məsələni həll edə bilərdi. Məhkəmə proseslərini 501 nəfər münsiflər heyətindən ibarət olub-olmamasını da əksəriyyərin səs verməsi yolu ilə onlar müəyyən edirdilər.

Ən maraqlı cəhət, çox güman, bu idi ki, Assambleyanın başçıları səsvermə yolu ilə seçilmir, püşk atmaqla təyin olunurdu, çünki afinalılar bu əqidə də idilər ki, hər bir vətəndaşın ictimai idarəyə rəhbərlik etmək istedadı var. Rəhbərlik etmək üçün idarələrin sayı çox deyildi: başcılar bir il müddətinə təyin olunurdular, çünki Perikl Afinasında nəzərə çarpa biləcək prezident, baş nazir, Kabinet və ya daimi mülki xidmət kimi icra qurumları yox idi. Istisnasız demək olar ki, qanunyaratma ağırlığı Assambleyanın vətəndaş-üzvlərinin üzərinə düşürdü - bu, ictimai xidmətin elə bir yükü idi ki, bu gün adamların əksəri belə yükün altına girməyin qəbuledilməz oldğunu güman edə bilər.

Heç bi konustitusion məsuliyyət qoyulmadan güclü və məharətli oratorlar Periklin Afinasını fraksiyaçılıq və hiyləgərlik batqaqlığına yuvarlayırdılar. Bununla belə, bu, filosof Sokrata ölüm cəzası verən elə bir demokratik Afina idi ki, həmin səbəb üzündən Sokratın ən məşhur şagirdi və qızğın antıdemokrat Platonun ölməz düşmənçiliyini qazanmışdı.

Düşmənlərinə və zəifliyinə baxmayaraq, Afina demokratiyası cılız bir çiçək deyildi. O təqribən 200 il mövcud oldu – hətta Milladdan öncə 404-cü ildə Peloponnes müharibəsində onun qəddar düşməni Spartann əlində məğlub olduğuna baxmayaraq, məqlubiyyətdən sonra belə mövcud oldu.

Xalq hökuməti

Penah8482 — Mon, 27 Apr 2009 16:01:46 GMT

Demokratiya çoxlarına tanış bir söz ola bilər, lakin demokratiya hələ də düzgün dərk olunmayan bir anlayışdır, və o, zaman-zaman öz müvafiq məqamında istifadə edilmir. Bu, totalitar rejimlər və eyni zamanda, hərbi diktatorluqlar özlərinə demokratiya damğası vuraraq, xalq kütləsinin onları müdafiə etməsi tələbini irəli sürərkən baş verir. Bununla belə, demokratik ideyanın gücü, eyni zamanda, qədim Afinada Perikldən tutmuş bugünkü Çexoslovakiyada Vatslav havelə qədər, 1776-cı ildə Tomas Cefersonun İstiqlaliyyət Bəyannaməsindən Andrey Saxarovun 1989-cu ildəki son çıxışlarınadək insan əqlinin və arzusunun ən dərin və hərəkətverici ifadəsini əks etdirmişdir.

Lüğətdə verilən tərifdən göstərilir ki, demokratiya “xalq tərəfindən idarə olunan elə hökümətdir ki, orada ali hakimiyyət xalqa həvalə olunur və müstəqil şəkildə xalq tərəfindən və ya azad seçki sistemi əsasında xalqın seçdiyi nümayədələr tərəfindən idarə olunur.” Abraham Linkolun ifadəsi ilə desək, demokratiya “xalqa məxsus, xalqın idarə etdiyi və xalq üçün” hökumətdir.

Azadlıq və demokratiya tez-tez bir-birinin əvəzində işlədilir, lakin bu iki söz sinonim deyilş Əlbəttə, demokratiya azadlıq haqqında ideyalar və əqidələr məcnusudur, lakin demokratiya, eyni zamanda, uzun və bir çox hallarda kəşməkəşli tarix boyu yaranmış təcrübələrin və proseslərin məcmusunu da ehtiva edirş Bir sözlə, demokratiay azaslığın qurumlaşdırılmasıdır. Bu səbəb görə, qanun qarşısında konstitusion hökumətin, insan hüquqları və bərabərliyin tarixin sınaqlarından çıxmış elə əsaslarının müəyyənləşdirmək mümükündür ki, hər bir cəmiyyət demokratik cəmiyyət adını daşıya bilsin. Demokratiya iki əsas kateqoriyaya bölünür – müstəqim və səlahiyyətli nümayədəlik demokratiyasış Müstəqim demokratiyada seçilən və ya təyin olunan rəsmi məmurlarin vasitəçiliyi olmadan, ictimai qərarların çıxarılmasında bütün vətəndaşlar iştirak edə bilərlərş Aydındır ki, belə bir sistem təcrübədə ancaq adamların nisbətən az olduğu şəraitdə mümkündür. Məsələn, bu, icma təşkilatında və ya qəbilə şurasında və ya üzvlərin müvafiq məsələləri müzakirə edərək yekdil və ya səs çoxluğu ilə qərarlar çıxarılmaları üçün eyni bir otaqda görüşmələri mümkün olduğu şəraitdə yerli həmkarlar birliyində həyata keçirilə bilər. Dünyada ilk demokratik qurum olan qədim Afina 5000 nəfərdən 6000 nəfərə qədər üzvü olan təşkilatla müstəqim demokratiyani təcürbədə sınaqdan keçirə bilmişdir. Güman ki, bu, adamların fiziki cəhətdən bir yerə toplaşaraq, müstəqim demokratiyanı təcrübədən keçirməsi üçün maksimum saydır.

Öz miqyası və quruluşunun mürəkkəblinə görə, müasir cəmiyyətdə mustəqim demokratiyanın tətbiq edilməsi imkanları çox məhduddur. Hətta Birləşmiş Ştatların Şimal-Şərqində şəhər görüşləri ənənəsinə müqəddəs gözlə baxan Yerli İngiltərədə kollektivlərin sayı o qədər artmışdır ki, onların üzvlərinin hamısının eyni bir yerə toplaşaraq, həyat şəraitinə təsir edə biləcək məsəslələrlə bağlı müstəqim səs vermək imaknları yoxdur.

Bu gün istər 50000 sakini olan bir şəhər, istər 50 milyon əhalisi olan dövlətlərdə demokratiyanın ən ümümi forması səlahiyyətli nümayəndəlik formasıdır. Səlahiyyətli nümayəndəlik demokratiyası şəraitində siyasi qərarlar qəbul etmək, qanunlar yaratmaq üçün ictimai mənafe ilə bağlı proqramlar hazırlamaq üçün rəsmi məmurları vətəndaşlar seçirlər. Xalq adından çıxış edən bu rəsmi məmurlar adətən ayrı-ayrı vətəndaşların böyük əksəriyyəti üçün təcrübədə mümkün ictimai məsələri ölçülüb-biçilmiş və sistemli şəkildə götür-qoy edə bilərlər.

Bu cür rəsmi məmurlar hədsiz dərəcədə müxtəlif yollarla seçilə bilərlərş Məsələn, dövlət səviyyəsində qanunvericilərin hər biri yeganə bir səlahiyyətli nümayəndəyə səs verən bölgələrdən seçilə bilərlərş Alternativ şəkildə tənasüb nümayəndəliyi sistemində hər bir siyasi partiya qanunvericilikdə ölkə daxilində ümumi səslərin faizinə uyğun olaraq təmsilş edilirş Əyalət seçkiləri və yerli seçkilər də bu düvlət modelini əks etdirir və ya öz nümayəndələrini daha qeyri-rəsmi yolla – seçkilər əvəzinə qrupların razılığı əsasında seçə bilər. Hansı üsuldan istifadə edilir-edilsin, səlahiyyətli nümayəndəlik demokratiyasında rəsmi xalq nümayəndələri dövləti xalqın adından idarə edirlər və öz hərəkətləri üçün qarşısında məsuliyyət daşıyırlar.

Çoxluq hakimiyyəti və azlıq hüquqları

Bütün demokratiyalar elə sistemlərdir ki, orada vətəndaşlar çoxluğun hakimiyyəti əsasında azada şəkildə siyasi qərarlar qəbul edirlər. Lakin çoxluğun hakimiyyətinin demokratik olması zəruri deyilI məsələn heç kəs çoxluq naminə əhalinin 51 faizinin qalan 49 faizinə təzyiq göstərməsinə ədalətli və qanuni sistem adlandıra bilməzş Demokratik cəmiyyətdə çoxluğun hakimiyyəti fərdi insan hüquqları zəmanəti iıə qoşalaşmalıdır ki, o da öz növbəsində, etnik, dini, siyasi və ya, sadəcə olaraq, mubahisə doğuran qanunvericilik aktının hər hansı bir bəndinin müzakirəsində uduzanların azlığın hüqüqlarını müdafiəyə xidmət edir. Azlığın hüquqları çoxluğun xoşməramlı arzularından asılı deyil və çoxluğun səsi ilə ləğv edilə bilməzş Azlıqların hüquqları ona görə müdafiə olunur ki, demokratik qanunlar və qurumlar vətəndaşların hamısının hüquqlarını müdafiə edir.

Alim, müəllim və Birləşmiş Ştatlar maarif katibinin hazırki köməkçisi Dayənə Raviç Polşada keçirilən təhsil seminarındakı məruzəsində yazmışdır: “Səlahiyyətli nümayəndəlik demokratiyası hökumətin səlahiyyərlərini məhdudlaşdıran konstitusiya müvafiq olaraq fəaliuyyət göstərirsə və vətəndaşların hamısına əsas hüquqlar zəmanəti verirsə, onda belə hökumət forması konstitusion demokratiya formasıdır. Belə cəmiyyətdə çoxluğun hakimiyyətini və azlığın hüquqlarını qanunun qurumlaşdırılması yolu il qanun müdafiə edir.”

Bu ünsürlər tarixdə, mədəniyyətdə və iqtisadiyyatda nə qədər rəngarəng olmasına baxmayaraq, bütün müasir demokratiyaların əsas ünsürlərini müəyyənləşdirir. Dövlətlər və cəmiyyətlər kimi çox böyük fərqləri olduğuna baxmayaraq, konstitusion hökumətin əsas ünüsürləri – fərdi və azlığın hüquqları və hüquq norması ilə çoxluğun hakimiyyətinin ümumi dil tapması – Kanadada və Kosta Rikadada, Fransada və Botsvanada, Yaponiyada və Hindistanda tapıla bilər.

Demokratik cəmiyyət

Demokratiya, hökümətin necə fəaliyyət göstərdiyini müəyyən etmək üçün, konstitusion qaydalar və qanunların məcmusundan daha geniş anlayışdır. Demokratiyada çoxsayli və rəngarəng qurumların, siyasi partiyaların, təşkilatların və assosiasiyaların ictimai quqrluşunda hökumət ancaq müştərək şəkildə mövcud olan bir ünsürdür. Bu müxtəliflik pluralizm adlanır və nəzərdən tutulur ki, demokratik cəmiyyətdə bir çox mütəşəkkil qruplar və qurumlar özlərinin fəaliyyətində, qanuniliyində və səlahiyyətində hökumətdən asılı deyil.

Demokratik cemiyyətdə bəzisi məhəlli, bəzisi dövlət səviyyəsində minlərlə özəl təşkilatlar fəaliyyət göstərir. Onların çoxu tərkib hissəsi olduqları mürəkkəb ictimai və dövlət qurumları ilə fərdlər arasında vasitəçilik rolu oynamaqla, hökumətə həvalə edilmımiş funksiyanı yerinə yetirir və fərdlərə demokratik cəmiyyət vətəndaşları kimi, öz hüquqlaından və vəzifələrindən istifadə etmək imkanı verir.

Bu qruplar ictmia hökumət idarələrinə namizədləri müdafiə etmək, məsələlərin müzakirəsində iştirak etmək və qəbul olunan siyasi qərarlara təsir göstərmək vasitəsi kimi cürbəcür vasitələrlə öz üzvlərinin mənafelərini təmsil edir. Belə qruplar vasitəsilə ayrı-ayrı fərdlər həm hölumətdə, həm də onların öz kollektivlərində iştirak etmək imkanı əldə edirlər. Nümunələr çox və rəngarəngdir: xeyriyyəçilik təşkilatları və kilsələr, ətraf mühiti mühafizə və səmimi qonşuluq, biznes assosiasiyaları və əmək birlikləri.

Avtoritar bir cəmiyyətdə bütün belə təşkilatlar əslində nəzarət altında olmalı, hüquqi səciyyə daşımalı, diqqət mərkəzində olmalı və başqa hokümət qarşısında məsuliyyət daşımalıdır. Demokratiyada hökumətin səlahiyyətləri, qanun əsasında, aydın müəyyən edilmiş və ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmışdır. Nəticə olaraq, özəl təşkilatlar hökümət nəzarətindən azaddırlar; əksinə, onların çoxu hökumətə təsir göstərməyə can atır və çalışır ki, onu öz hərəkətlərinə görə məsuliyyət daşımağa vadar etsin. İncəsənətlə dini inam təcrübəsi, elmi araşdırma və başqa bu kimi mənafelərə aid qrupların hökumətlə əlaqəsi ya çox az və ya heç olmaya da bilər.

Demokratik cəmiyyətin bu məşğul özəl səltənətində hökumətin ağır əlinin potensial təzyiqüi olmadan, vətəndaşlar azadlıq imkanlarını və özünüidarə məsuliyyətlərini müəyyənləşdirə bilərlər.

Demokratiyanın dayaq nöqtələri

Xalqın suverenliyi
İdarəolunanların ümumi razılığına əsaslanan hökumət
Çoxluq hakimiyyəti
Azlıq hüquqları
Əsas insan hüquqları zəmanəti
Azad və ədalətli seçkilər
Qanun qarşısında bərbərlik
Qanuni nizam-intizam
Hökumət qarşısında qoyulan konstitusion məhdudiyyətlər
İctimai, iqtisadi və siyasi pluralizm
Dözümlülük, praqmatizm, qarşılıqlı və kompromis dəyərləri

Liberalizm

Penah — Tue, 24 Mar 2009 18:16:51 GMT

Liberalizm, azadlığı ilk siyasi dəyər olaraq ələ alan bir ideologiya, siyasət ənənəsi və düşüncə axınıdır. Ümumi mənada liberalizm, fərdlərin ifadə azadlığına sahib olduğu, din, dövlət və bəzən təşkilatların gücünün məhdudlaşdırıldırıldığı, düşüncənin sərbəst bir şəkildə dolaşdığı, xüsusi təşəbbüsə imkan təmin edən bir sərbəst bazar iqtisadiyyatının olduğu, hüququn üstünlüyünü etibarlı edən şəffaf bir dövlət modeli və ictimai həyat nizamının formasıdır. Liberal demokratiya olaraq adlandırılan bu dövlət nizamı, açıq və ədalətli bir seçki sistemi ilə birlikdə bütün vətəndaşların qanun qarşısında bərabər olduğu və fürsət bərabərliyinə sahib olduğu bir sistem olaraq modelləşir.

Kralların təbii rəhbərlik haqqı, varislik sistemi, dövlət dini kimi köhnə dövlət nəzəriyyəsini meydana gətirən bir çox təməl qəbula liberalizm qarşı çıxar. Bütün liberallar fərdin yaşam haqqı, azadlığı və mülkiyyət haqqı kimi təməl insan haqqlarını qəbul edir və dəstəkləyir. Bununla birlikdə bir çox ölkədə müasir liberalizm, ictimai rifahın təmin edilməsi baxımından, dövlətin fərd azadlığı üzərində minimal bir məhdudlaşdırıcı gücü olmasını müdafiə edərək klassik liberalizmdən ayrılar.

Liberalizmin kökləri qərb işıqlanma müddətinə söykənsə də, bu gün üçün termin sağdan sola siyasi təməlin fərqli nöqtələrini əhatə edən, azadlıq əsaslı bir düşüncə xəttini dəstəkləyir.

Etimologiyası və tarixi.

Liberal sözü Latınca liberdən (azad) törəmişdir. Livyin (Titus Livius) “History of Rome from Its Foundation” əsərində aşağı təbəqə ilə aristokatlar arasında keçən azadlıq mübarizəsi izah edir. Orta çağın dəyişən mühitində yuxuda olan bu mübarizə azad şəhər dövlətlərini müdafiə edənlər və papa tərəfdarları arasında İtalyan intibah müddətində təkrar başladı. Niccolò Machiavelli, Discourses on Livy əsərində respublikanın təməllərini atdı. İngilis John Locke və Fransız intibah dövrünün digər mütəfəkkirləri bu mübarizəni insan haqqları təməlində ələ aldılar.

Türk leksik luğətində Liberal sözünün Fransızca libéral ‘dan gəldiyi və bu mənaları verdiyi yazılmışdır:

* Azadlıq və sərbəstliklə əlaqədar.
* Sərbəst iqtisadiyyatdan yana olan (kimsə, partiya vs).
* (məcaz) Xoşgörülü.

18. əsr sonlarından etibarən liberalizm inkişaf etmiş ölkələr üçün əsas ideologiya axınlarından biri halına gəldi.
Liberalizmdə meyllər.

Yuxarıda izah edilən təməl çərçivə daxilində olmaqla birlikdə, liberalizm içində dərin qarşıdurmalar və əleyhdarlıqlar olan bir sistemdir. Bu qarışıqlıqlar klassik liberalizm xaricində fərqli meyllər meydana gəlməsini təmin etdi. Bir çox müzakirədə əleyhdar tərəflər fərqli anlayışlar üçün eyni sözü, bəzən də eyni anlayış üçün fərqli sözləri istifadə edərlər.

Liberalizmdə meyllər.

* siyasi liberalizm liberal demokratiya tərəfdarlığı
* mədəni liberalizm fərdi haqq və azadlıqların kimi dövlətsəl və ya dini səbəblər üzündən məhdudlaşdırılması əleyhdarlığı
* iqtisadi liberalizm dövlət mülkiyyətinə qarşı xüsusi mülkiyyət haqqı tərəfdarlığı
* ictimai liberalizm fürsət bərabərsizliyinə qarşı olaraq bərabərlik tərəfdarlığı
* Mühafizəkar liberalizm Fərdi azadlıq, sərbəst iqtisadiyyat təşəbbüskarlığı, düşüncə və din və vicdan azadlığını xalqın ənənəvi ,mədəni quruluşu nəzərə alan sağçı ideologiya azadlığıdır.

Siyasi və mədəni liberalizm özünü liberal olaraq təyin edən insanların çoxu tərəfindən bənzər bir şəkildə qəbul edilib mənimsənər, lakin iqtisadi və ictimai liberalizm mövzusunda geniş fikir ayrılıqları və anlaşılmazlıqlar mövcuddur.

Təməl Prinsipləri.

Fərdilik: Fərdi əsas götürüb onu bütün digər təşkilatlardan üstün tutan görüşdür. Yəni fərd müştərək olan cəmiyyət, dövlət kimi təşkilatlardan əvvəl gəlir. Hərəkət nöqtəsi müqəddəs qəbul edilən fərddir. İqtisadi həyata da bu anlayış əks olunar. Bütün ictimai təşkilatların qarşısında fərd vardır.

Şüurluluq hipotezi: Fərdin məqsədlərinə çata bilməsi üçün istifadə edəcəyi yolları özündən daha yaxşı kimsənin bilməyəcəyi düşüncəsidir. Bir liberal üçün hər kəs öz məqsədləri istiqamətində şüurlu davrana bilmə bacarığına malikdir və öz xoşbəxtliyini necə təmin edə biləcəyini başqalarından yaxşı bilər. Hər fərdi seçki bu hipotezdən ötəri şüurlu qəbul edilir və bundan ötəri də toxunulmaz xüsusiyyət qazanar.

Azadlıq: Liberalizmin ən əsaslı nöqtələrindəndir. Fərdin azad olması, istədiyini təzyiqə məruz qalmadan etməsidir. Amma bu vəziyyət pür azadlığa da çevrilə bilər. Bu tərz azadlıq mənfi bir nöqtəyə yönəlmişdir. Liberalizmdə bu cür pür azadlıq qəbul edilməməkdədir. Yəni bir fərdin digərlərinin azadlığını məhdudlaşdırmaması lazımdır. Libertaryenler isə işdə bu mənfi, pür azadlığı istəyirlər.

Təbii Nizam: “Buraxın etsinlər, buraxın keçsinlər!” fəlsəfəsidir. Dünya öz özünə gedər. Buraxın etsinlər; dövlətin hər hansı bir malın istehsalını hər hansı bir səbəblə qadağan etməməsi lazım olduğu düşüncəsidir. Buraxın keçsinlər isə; dövlətin mal və sərmayə dövranını hər hansı bir səbəblə gömrük kimi tədbirlərlə məhdudlaşdırmaması lazımlılığıdır. Buraxın keçsinlər fəlsəfəsi həm istehsalçı həm də istehlakçı baxımından əhəmiyyətlidir. İstehsalçı daha çox pul qazanarkən istehlakçı da daha ucuza mal tapar.

Bazar İqtisadiyyatı: Mal və xidmət qiymətinin bazarda təyin olunduğu iqtisadiyyat sistemidir.

Məhdud Məsul Dövlət: İqtisadiyyata dövlət müdaxiləsi yoxsa fərdlər istədikləri mal və xidmətləri çıxarırlarsa məhdud məsul dövlət vardır. Dövlət ancaq iç təhlükəsizlik, xarici təhlükəsizlik, ədalət, təhsil, sağlamlıq və alt quruluş xidmətlərini görməlidir.

Bir ideologiya olaraq liberalizmin mənbələri, kilsənin nüfuzuna qarşı çıxan İntibah humanizminə və Xalqın öz kralını seçməyə istiqamətli tələblərdə tapıldığı, xalq suverenliyini anlayışının əhəmiyyətli yapıtaşlarından olan 1688 İngilis inqilabına uzanar. Ancaq gerçək mənada “liberal” olaraq təyin oluna bilər hərəkətlər İşıqlanma çağı sonrası, xüsusilə İngilis Whig partiyası, Fransız islahatı və Amerikanın müstəqilliyinə istiqamətli mübarizənin başlanğıcına uzanar. Bu axınlar mütləq monarxiya, merkantilizm, müxtəlif dini ortodoksluq və klerikalizm hakimiyyətinə qarşı çıxmışlar. Ayrıca bu axınlar ilk dəfə hüquq zəmanəti altındakı fərdi haqqları anlayışını meydana gətirdilər, və xalqın seçilmiş nümayəndələr vasitəsi ilə öz özünü idarə etməsinin əhəmiyyətini vurğuladılar.